En toen had ik er drie

 

En toen had ik er drie. Drie stuks Atonaal. Eén eerste druk, 1951, en twee tweede drukken, 1952. De derde druk heb ik niet. Maar omdat er altijd iets te streven moet zijn: die wil ik dus ook wel. Die derde druk is namelijk de vermeerderde druk. Vermeerderd met meer dichters: Sybren Polet en…. Remco Campert. 

Volgens AI is het verschil tussen druk twee en druk drie, dat in druk drie, enkele gedichten van Remco Campert zijn opgenomen. Maar, als ik de eerste en de tweede druk opensla, zie ik dat er al twee gedichten van Remco Campert in staan. Dus waar haalt AI zijn fake news vandaan? 

De bundel poëzie van De Vijftigers,  Atonaal is samengesteld door Simon Vinkenoog en bevat ook tekeningen van Karel Appel en Corneille. 

(sic) In de bundel Atonaal, worden alle persoonsnamen consequent zonder hoofdletter geschreven. 

Hans Andreus – Remco Campert – Hugo Claus-  Jan G. Elburg – Jan Hanlo – Gerrit Kouwenaar – Hans Lodeizen – Lucebert – Paul Rodenko – Koos Schuur – Simon Vinkenoog

Uit de doos: 'vijf voor een tientje', Averno van Louise Glück

Daar ligt tie dan eindelijk voor me, AVERNO de bundel van Nobelprijswinnares Louise  Glück. En ik vond het natuurlijk erg goed dat een dichtere de Nobelprijs won, in 2020, maar toch was er iets dat me weerhield om gelijk naar de boekhandel te hollen en haar werk Averno aan te schaffen. Wat was dat, was dat toch dat elitaire luchtje dat om die bundel hing? Dat het een bundel gedichten was voor gymnasiasten? Voor mensen die Latijn kenden en de Klassieken? En het leek me ook een erg pretentieuze bundel toe, en zo serieus ook. Zou er wel wat om te lachen in te lezen zijn? Zou je er een biertje bij kunnen drinken, of was het gewoon, misschien een doodsaaie en nette bundel voor oude boomers?

Enfin, we zijn inmiddels een paar jaar verder, en ik zag Averno liggen op een boekenmarkt, in het doosje: vijf voor een tientje, net exemplaar, hardcover, mooie uitgave, dus ik kocht ‘m. (Voor de geïnteresseerden, de andere vier waren: Lotte Dodion, Marcel, Möring, Luuk Gruwez en Jabik Veenbaas. Nee, het loont niet om dichter in Nederland te zijn).

In het boek vliegen de loftuitingen over Averno en Louise Glück in de blurbs je om de oren: meesterwerk, prachtig poëtisch inzicht, poëtische stem, haar stem maakt het individuele bestaan universeel. En: alles wat ze aanraakt verandert in muziek en legende.

Okay.

De opdracht voorin het boek is voor Noah. Daarna volgt de uitleg over de titel.

Averno, oude naam Avernus. Een klein kratermeer, tien mijl ten westen van Napels, Italië, door de oude Romeinen beschouwd als de toegang van de onderwereld, dat twee werelden met elkaar verbindt, maar tegelijk gescheiden houdt.

 Okay. 

(Maar eigenlijk dacht ik: hier gaan we al, hier zeilen we rechtstreeks het Anna Enquist syndroom in. Hier gaat het highbrow worden. Benieuwd wanneer de eerste naam gedropt gaat worden).

Ah, het tweede gedicht in de bundel heeft al als titel: Persephone de zwerver. En Persephone was in de Griekse mythologie de godin van de onderwereld, de lente en het ontluikende graan. En ze was dochter van Zeus. Gelijk thuis bij de klassieken en de antieken.

En ik heb daar dus niets mee. Ik heb niets met die fantasiewereld van toen, met die mythen. En dat is dan wel een probleem als je je bundel daaraan ophangt.

En daarmee win je dan de Nobelprijs. Ik vind het nogal oud, nogal wit, nogal Westers, en op een zeer kleine niche gericht. Ik heb ook niemand in mijn omgeving gehoord die bezig was in die bundel.

En we zijn inmiddels op bladzijde 91 beland van Averno, en daar staat:

In de late herfst stak een jong meisje
een tarweveld in brand. De herfst 

Was erg droog geweest: het veld
ontbrandde als aanmaakhout 

Daarna bleef er niets over.
Je loopt er doorheen, je ziet niets. 

Er valt niets op te rapen, te ruiken.
De paarden begrijpen het niet -

Waar is het veld, lijken ze te zeggen
Zoals jij en ik zouden zeggen
Waar is thuis.

Niemand weet hoe te antwoorden.
Er bleef niets over:
Je moet hopen, omwille van de boer,
dat de verzekering betaalt.

En ik dacht, poëzie, klassieken, antieken, mythen, alles goed en wel, maar een korenveld in de late herfst? Akkoord, Persephone was de godin van het ontluikende graan, maar ook veroorzaakster van de herfst, dus dit zal dan wel een niet mis te verstane verwijzing naar… de DOOD zijn, ik doe maar een gokje.
Ik kan veel verdragen, dichtte Rutger Kopland al in ‘Jonge sla’, maar een brandend korenveld in de late herfst? Nee’. Ja, zo kan ik ook toveren, bosje klaprozen erbij misschien mevrouw?

Ik heb de bundel, 159 pagina’s, links het Engels, rechts de goede vertaling van Radna Fabias, helemaal uitgelezen. Maar het voelde eerder als plicht dan plezier.

 

Voor Fadi en Jomaa Abu Assi

Ja, Fadi en Jomaa, daar liggen jullie dan, in het mortuarium.
Stil, rustig, maar wat zien jullie eruit, zo herken ik jullie niet.
Waar zijn jullie stemmen, waar is jullie lach, en Fardi, waar is
je rechterhand, en waar is je rechterbeen? Jongen, let toch
‘ns een beetje op. En Jomaa, jongetje toch, waar is je hoofd?
Waar heb je het gelaten? En je armen, waar zijn die?
En waarom liggen jullie hier in lijkwades, jullie horen toch
niet dood te zijn? Jullie behoren te spelen, hout te zoeken
voor het vuur, waarom moesten jullie verminkt en dood?
Jullie waren, lees ik, een directe bedreiging voor de
Israëlische militairen, want jullie waren de gele blokken
gepasseerd. Daarom Jomaa (10 jaar) moest je hoofd eraf,
met een drone, daarom Fardi (8 jaar) moest je hand en been er af,
met een drone, want met blokken moet je als kind niet spelen.
En daarom liggen jullie hier in lijkwades gewikkeld, stil voor altijd.

Klarendalseweg Arnhem

Je was een dagje in je oude woonplaats geweest,
koud uit het station gestapt, zag je op straat
al een oude bekende, hij bewoog zich nu achter een rollator,
je rekende het uit, je vertrek was precies een half leven geleden.
De boel was opgeknapt, er was leven, er was een brouwerij,
de molen draaide, het stemde je vrolijk, er wachtte je een kwartier,
een folder, een route, je zag, maar  je wist niet wat je zag.
Hier waren toen de drugs, de foute, de straatroven
de misdaad, de straten, de junks die je niet wilde.
En moet je nou kijken, je ging omhoog, De Toverberg op.
(Ook al zag je nog wel een surviver op de fiets, doorgroefd
gezicht, reggae-muts, baardje, maar hij hield zijn pad recht).
En je keek bij graffiti-archeologie van decennia terug,
was het nostalgie, had het buiten dat nog waarde?
Je kocht een blouse, kleine oplage, je zag de naaimachine.
De straat die zinderde van leven, het was aanstekelijk.
Er was kunst hier, er waren collages daar, assemblages.
Er waren tekeningen, inkt, penselen, doeken – verf.
En je eindigde bij het restaurant, Eritrees, (weliswaar een eindje
verderop, op De Markt,  maar hee, wie gaat er over deze tekst?)
waar je lekker met je handen mocht eten, en waar aan twee tafels
de mannen hun trui gaven aan hun vrouwelijk gezelschap: koud.
(En op de rekening stond handgeschreven: bedankt. Je dacht,
terwijl je bij de kapstok je jas zocht: ja, dat is geheel wederzijds).

 

Leonard Nolens is overleden. Alweer bijna een maand geleden

 

Leonard Nolens is overleden. Alweer bijna een maand geleden, op 26 december, Tweede Kerstdag dus, 2025. 

Ik maakte kennis met Leonard Nolens op het jaarlijks kunstfestival in Watou. Daar stond een gedicht van hem op een muur, een van de ‘wij-gedichten. Ik viel daar toen wel voor, en kocht de bundel waar dat gedicht in stond Bres. En met die bundel won Leonard Nolens de VSB Poëzieprijs in 2008.

Wji-gedichten, noemde ik de reeks, die twintig verzen, van soms wel meer dan een pagina, allemaal gesteld in de wij-vorm. Alsof er een koor van stemmen tegen de lezer spreekt, dwingend.

Van vers # 14 citeer ik:

Wij waren de open wond
Van een gesloten boek
Wij waren de dichte mond
Van een open vraag.

En van # 16 

Wij werden niet eenvoudig geboren
Wij werden niet eenvoudig
Wij werden eenvoudig niet

En van # 18 

Wij droegen op onze schouders de groeiende last
Van de zoon die we werden, wees
Die woedend zijn weg zocht in andermans bedden
Wij gaven een naam aan de dochter die zwol
In je kloppende schoot van onze verbeelding
Wij liepen ’s nachts door de stad van de meesten

En ik heb die bundel, niet helemaal toevallig, want van de meeste VSB-poëzieprijswinnaars heb ik wel de bundel gekocht  en daar staat het volgende gedicht in:

 # 20 (uit de reeks: Wij waren de zwijgers na vijf mei vijfenveertig)

 

Wij waren weinigen
Wij hadden uniek uit de hoogte
Van onze pretentie ons dorp gedropt
Wij zakten af uit de gore provincie
Naar bont gefilmde houvasten van centra.
Wij bleven uniek, unaniem en universeel vereenzaamd achter 

In de zaal.
Wij waren sommigen.
Wij werden erop los geleefd.
Er was geen lus om ons verstand.
In onze losbandigheid zat geen rek.
Centraal stonden wij nergens.

Wij waren enkelen.
Wij hadden geen vanzelfsprekende inhoud.
Van jou, van mij, wij hielden met moeite
Van ons, wij hielden onds niet vast.
Wij hielden het niet uit
Wij hielden het niet vol.

Wij waren anderen.
Ons individu stond in brand als het dagboek.
Van een terrorist in de woestijn verdwaald.
Ons volksgevoel schoof in zijn huiskamer op
Naar rechts en las kranten met kokende ogen
Herschreven. 

Wij waren weinigen. Sommigen. Enkelen. Anderen.
Kunstenaars waren gespecialiseerd
In verdwijnen, dichters werden ervaringswetenschappers
Van het wit, en niemand had iets te zeggen.
Niemand had iets anders te zeggen dan niemand.
Politici stemden ons weg.

 

uit zijn wiki

Hij was een romanticus, schreef vaak over liefde en over de manier om aan de identiteit te ontsnappen. Zijn vroege werk wordt getypeerd als barok, experimenteel aandoende gedichten. In de loop der jaren trad er een versobering op in zijn werk en kreeg het een meer parlando-achtige toon. Nolens werd beschouwd als een van de belangrijkste dichters uit het Nederlandse taalgebied. Hij werd regelmatig genoemd als kanshebber voor de Nobelprijs voor Literatuur.

Van de achterflap van de bekroonde bundel Bres, noteren we: In Bres is een bovenpersoonlijke dichter aan het woord die onomwonden poogt een tijdgeest te doorgronden. (haha, onomwonden, doorgronden, dat rijmt, MvH)

Ook ik liep een metertje voor mijn verdriet uit

Michiel van de Pol heeft een stripverhaal, een graphic novel over zijn moeder gemaakt, over de laatste jaren van zijn moeder. Want Rietje van de Pol is op 88 jarige leeftijd overleden. En in haar laatste jaren was Michiel haar mantelzorger. Het maken van dit boek bood hem veel troost. 

Van de Pol, die eerder dit jaar de Stripschapsprijs won, werkt in een tekenstijl die nonchalant oogt maar toch heel precies is. Zijn specialiteit zijn de beeldmetaforen waarmee hij hele pagina’s vult, aldus De Volkskrant.

Bovenstaand plaatje stond bij de recensie in Trouw, afkomstig uit zo’n pagina vullende beeldmetafoor. Behalve dat het heel aandoenlijk getekend, is, trof mij de tekst. Die vond ik zo treffend en origineel: ook ik liep een metertje voor mijn verdriet uit. Ik wou zeggen, je ziet het voor je, en dat klopt: het is getekend, je ziet hem daar een metertje voor zijn verdriet uitlopen - hij maakt een verloren indruk.

Michiel van de Pol
Mantel der liefde
Scratchbooks
184 bladzijden
24,95 euro

 

Instructies voorafgaand aan een buitenlandse reis - aanradertje

 

  

Met dat lijpe gebermoedel graaien ze naar ze wereldmacht,
Ondermijnen ze de roebel. Dat heeft Chuchill zelf bedacht!
Een persbericht over die loeders hadden we gecomponeerd,
Maar toen kwamen ziekenbroeders en we werden gefixeerd.

Wie er dan nog miept en meiert werd aan bed gebimbambeierd
Waar een paranoia-lijerd loeide, het schuim stond op zijn bek:
‘Los die handdoek, labbezakken! Kleingelovige maniakken,
berrmudieven, bermuzakken, jullie bermuderen ons nog gek!’

Er is een bundel verschenen van de Russische troubadour Vladimir Vysotski, Vertaald door Robbert-Jan Henkes, verschenen bij uitgeverij Benerus, Antwerpen. 

De bundel, Instrucies voorafgaandaan een buitenlandse reis, is een tweetalige bundel: links de Russische tekst, rechts de vertaling.

(En, even over het boek zelf, het product, het ding: zo zie ik een object graag: stevig, stug, dit zal niet gauw uit elkaar vallen. Je komt het wel ‘ns anders tegen).

Om de achterflap van de bundel te citeren: De legendarische bard Vladimir Vysotski (1938-1980) werd 42 jaar en liet zo’n zeshonderd liedjes na. Ze werden bij leven in de Sovje-Unie, nooit op plaat uitgegeven en circuleerden alleen op magneetband en van mond tot mond. Toch kende iedereen ze: nog nooit was er iemand zo universeel beroemd en geliefd in het land.

Vladimir Vysotstki zong wat de mensen dachten, maar vaak niet konden of mochten zeggen. Zijn reikwijdte was enorm, en zijn inlevingsvermogen uniek. Hij zong over criminelen, teruggekeerde Goelag-gevangenen, kosmonauten, sporters, en alles in de eerste persoon, alsof hij het zelf had meegemaakt.

Robbert-Jan Henkes vertaalt hier een selectie (om mee te raspen, kraken, krassen, kwelen, mee te zingen, maar ook om te lezen, en je te laten meeslepen , niet alleen naar de krochten van de menselijke ziel, maar ook naar dat verre vreemde land – de Sovjet-Unie.

Het fragment hierboven is afkomstig uit het drie en een half pagina lange gedicht / brief / lied, getiteld: Brief aan de redactie van het tv-programma Overduidelijk Ongelofelijk, uit de psychiatrische kliniek Dymphna, en heb ik gekozen vanwege de psychiatrie, daar heb ik altijd een zwak voor.